Category: KINH NGHIỆM THI CHUYÊN

1/ TỔNG QUAN

Từ năm học 2024-2025, kì thi tuyển sinh môn Chuyên Khoa học tự nhiên (Chất và sự biến đổi của chất) – gọi tắt là chuyên Hóa học – đã có nhiều sự thay đổi về mặt nội dung so với các năm trước. Nội dung thi hiện nay là theo chương trình GDPT mới (2018), với nhiều bổ sung về kiến thức và tập trung nhiều hơn vào việc đánh giá tư duy chứ không chỉ đánh giá kĩ năng tính toán mà bỏ qua bản chất như trước đây. Để hiểu hơn về sự thay đổi của chương trình thi hiện nay, bạn có thể xem tại đây.

Bạn có thể xem những dạng bài quan trọng, được dự đoán sẽ phổ biến trong đề tuyển sinh các năm tới ở Phụ lục 1. 

2/ PHƯƠNG PHÁP HỌC TẬP XOẮN ỐC

Spiral Learning, hay học tập kiểu xoắn ốc, là phương pháp tiếp cận giáo dục được đề xuất bởi nhà tâm lý học nhận thức Jerome Bruner. Nguyên lý cốt lõi của phương pháp này là: bất kỳ chủ đề nào cũng có thể được dạy cho học sinh ở mọi độ tuổi, miễn là nó được trình bày một cách trung thực và phù hợp với năng lực nhận thức. Với môn Hoá học, Spiral Learning không phải là việc lặp lại kiến thức một cách đơn điệu, mà là quá trình quay trở lại các khái niệm cốt lõi theo chu kỳ, với mỗi chu kỳ mở rộng thêm về chiều sâu, độ phức tạp và khả năng ứng dụng.   
Khác với phương pháp học tuyến tính (học xong chương này mới sang chương khác và không quay lại), Spiral Learning xây dựng kiến thức theo cấu trúc lớp lang. Kiến thức cũ đóng vai trò là nền móng để xây dựng kiến thức mới. Khi học sinh quay lại một chủ đề đã học (ví dụ: Acid), họ không học lại định nghĩa cũ, mà họ sử dụng định nghĩa đó để khám phá các khía cạnh mới (ví dụ: pH, cân bằng hoá học. Điều này giúp củng cố trí nhớ dài hạn và tạo ra mạng lưới liên kết kiến thức bền vững trong não bộ.

Lộ trình ôn thi chuyên Hóa theo mô hình xoắn ốc nên được chia thành hai giai đoạn chiến lược, tương ứng với sự phát triển tư duy của học sinh THCS.  

Vòng xoắn 1: Xây dựng nền tảng và Định hướng (Lớp 6 – Lớp 7)

Trong giai đoạn này, mục tiêu không phải là giải các bài tập khó, mà là xây dựng sự “Biết” và “Hiểu” (Know & Understand) cùng với việc nuôi dưỡng niềm đam mê khoa học. Việc học sinh được làm quen với các khái niệm Hóa học (như chất, hỗn hợp, nguyên tử) ngay từ lớp 6 trong môn Khoa học Tự nhiên là một lợi thế lớn. Phụ huynh và học sinh nên tận dụng giai đoạn này để xác định rõ mục tiêu thi chuyên, từ đó có sự đầu tư thời gian hợp lý. 

Nội dung học tập:

• Tập trung vào quan sát hiện tượng: Ví dụ, quan sát sự cháy, sự rỉ sét, sự hòa tan.
• Làm quen với ngôn ngữ hóa học: Tên gọi các nguyên tố, ký hiệu hóa học cơ bản.
• Phương pháp tiếp cận: Học thông qua hình ảnh, video thí nghiệm và các sách khoa học thường thức. Giai đoạn này cần tránh nhồi nhét công thức toán học, mà nên tập trung vào việc giải thích “tại sao” các hiện tượng xảy ra. Ví dụ, khái niệm “Phản ứng hóa học” được giới thiệu đơn giản là sự biến đổi chất này thành chất khác. Học sinh chỉ cần nhận biết dấu hiệu của phản ứng (đổi màu, tỏa nhiệt) mà chưa cần đi sâu vào bản chất quá trình. 

Trong bộ tài liệu của KEM, hai quyển sách Nền tảng Hoá học sẽ giới thiệu các khái niệm cơ bản ở phần đầu của Tập 1, sau đó diễn giải chi tiết những khái niệm này ở phần sau của Tập 1 và toàn bộ Tập 2. Xuyên suốt toàn bộ quá trình học, nhiều kiến thức cũng sẽ được nhắc đi nhắc lại nhiều lần để tạo nên những “mỏ neo” giúp học sinh ghi nhớ lâu hơn.

Vòng xoắn 2: Chuyên sâu, Mở rộng và Vận dụng (Lớp 8 – Lớp 9)
Đây là giai đoạn tăng tốc, nơi kiến thức được nâng lên mức độ “Vận dụng” và “Phân tích” (Apply & Analyze). Học sinh quay lại các chủ đề đã học ở vòng 1 nhưng dưới góc độ bản chất vi mô và định lượng. Các khái niệm cũ được mổ xẻ sâu hơn: Từ việc chỉ biết “sắt rỉ trong không khí”, học sinh lớp 8-9 phải hiểu đó là phản ứng oxide hóa – khử, có sự tham gia của hơi nước và oxygen, tạo thành oxide sắt ngậm nước. Học sinh cũng học được hai kĩ năng quan trọng: (1) Kỹ năng giải quyết vấn đề thực tiễn – Áp dụng kiến thức để giải thích các quy trình công nghiệp (sản xuất gang thép, sulfuric acid); và (2) Tư duy phản biện – Tại sao phản ứng này xảy ra mà phản ứng kia không? Dự đoán sản phẩm dựa trên quy luật tuần hoàn.

Học vượt cấp có định hướng: Để thi vào các trường chuyên top đầu, học sinh cần tiếp cận cả các kiến thức của chương trình THPT để có cái nhìn tổng quát hơn. Việc học vượt không phải để khoe khoang kiến thức mà để “nâng tầm nhìn”, giúp việc giải quyết các vấn đề THCS trở nên dễ dàng và bản chất hơn.

Áp dụng nguyên lí này, các sách Chuyên sâu của KEM như Chuyên Hoá THCS hay 300 Bài tập Thực tiễn sẽ không còn diễn giải chi tiết lí thuyết nữa mà chỉ tóm lược các trọng tâm và đi sâu vào ứng dụng các kiến thức lí thuyết để giải quyết những bài toán hàn lâm và thực tiễn.

3/ KĨ THUẬT GHI CHÉP

Trong quá trình tự học và ôn luyện, kỹ năng ghi chép đóng vai trò quyết định đến khả năng lưu trữ và truy xuất thông tin. Đối với một môn học vừa có tính lý thuyết trừu tượng, vừa có tính thực nghiệm như Hóa học, phương pháp ghi chép truyền thống (viết liên tục từ trên xuống dưới) thường có hiệu quả không quá cao – thay vào đó, nên kết hợp giữa ghi chép điểm chính kết hợp với tư duy hình ảnh (Visual Mapping) như phương pháp Cornell.

Phương pháp Cornell không chỉ là một cách trình bày trang giấy, mà là một quy trình tư duy bao gồm: Ghi chép, Gợi ý/Ghi nhớ và Tóm tắt/Ôn tập – giúp tạo ra sự chủ động trong việc xử lý thông tin. Sổ tay Cornell cũng cực kỳ hiệu quả khi dùng để chữa bài tập hoặc đề thi thử. Ví dụ: 

• Cột Ghi chú: Ghi lại lời giải đúng và chi tiết của bài toán.
• Cột Gợi ý: Ghi rõ “Tại sao mình sai?”. Ví dụ: “Quên cân bằng phương trình”, “Nhầm lẫn hóa trị của Sắt”, “Không xét trường hợp tạo 2 muối”. Việc gọi tên lỗi sai giúp não bộ ghi nhớ và tránh lặp lại.
• Phần tóm tắt: Rút ra bài học kinh nghiệm.

Cũng đừng quên, hóa học là môn học của cấu trúc không gian và sự biến đổi. Văn bản thuần túy không thể mô tả hết được bản chất. Do đó, kỹ thuật ghi chép cần kết hợp mạnh mẽ với hình ảnh. Ví dụ, khi giải các bài xác định cấu trúc, hãy cố gắng sơ đồ hoá để nhìn rõ các bước chuyển hoá. 

4/ HỌC TẬP CHỦ ĐỘNG

Để đạt được trình độ chuyên gia cần thiết cho kỳ thi chuyên, học sinh cần chuyển dịch từ người học phụ thuộc sang người học độc lập. 

• Lên lịch học cố định: Chọn 1-2 ca mỗi ngày, mỗi ca khoảng 2 giờ, và giữ thói quen đều đặn. Với các bạn lớp lớn, thay vì thức khuya thì hãy ngủ sớm, dậy sớm – sẽ hiệu quả hơn. Các bạn bé thì chưa cần áp lực quá – chỉ cần ổn định. Chuẩn bị một cuốn sổ tóm tắt công thức, lưu ý kèm ví dụ; việc ghi chép giúp nhớ lâu hơn chỉ đọc.
• Giải bài tập thông minh: Đọc đề, tự suy nghĩ 5–10 phút; nếu chưa ra hướng, xem gợi ý ngay rồi viết lại lời giải theo cách của mình. Xem lời giải không phải gian lận mà để biến kiến thức thành của bản thân. Các sách của KEM đều có hướng dẫn giải chi tiết nên với các bài tập khó thì học sinh có thể xem cách mà thầy cô phân tích đề bài, cách tóm tắt dữ kiện, và logic suy luận để đi đến kết quả.
• Với các kiến thức vượt tầm: Khi đã xem lời giải mà vẫn chưa hiểu, đánh dấu và bỏ qua tạm thời; sau khi học thêm, quay lại sẽ dễ nắm hơn. Không nên “mắc kẹt” quá lâu ở một chỗ rồi nản.  Sau một thời gian học thêm các kiến thức bổ trợ (theo vòng xoắn ốc), khi quay lại vấn đề đó, học sinh thường sẽ thấy nó trở nên dễ hiểu hơn nhờ nền tảng tư duy đã được nâng cao.
• Đặt mục tiêu mỗi buổi: Ví dụ hoàn thành 20 trang hoặc xong một chuyên đề nhỏ. Mục tiêu rõ ràng giúp học sinh tập trung và phụ huynh dễ kiểm soát tiến độ.

4/ Nếu bạn quan tâm đến tài liệu của KEM thì có thể tham khảo các tài liệu sau:

Không chỉ đơn thuần là một tập tài liệu tham khảo, bộ sách Chuyên Hóa của KEM được thiết kế như một khóa học hoàn chỉnh, giúp học sinh THCS cũng có thể tự học có định hướng. Kiến thức trọng tâm được tổng hợp dưới dạng sơ đồ hóa dễ hiểu, kèm theo hệ thống bài tập liên mạch từ cơ bản đến nâng cao. Đặc biệt, tất cả các bài tập đều có hướng dẫn giải chi tiết, không chỉ đơn thuần là đáp án – từ đó giúp học sinh tự học hiệu quả, nắm chắc bản chất. Bộ sách được biên soạn sát theo chương trình GDPT mới, cập nhật đầy đủ những dạng bài mới xuất hiện trong các đề thi thử và đề chính thức. Đây là lựa chọn đáng tin cậy cho những bạn muốn thi vào lớp 10 chuyên Hóa.

PHỤ LỤC 1. NHỮNG DẠNG BÀI ĐƯỢC DỰ ĐOÁN SẼ PHỔ BIẾN TRONG ĐỀ THI TUYỂN SINH CÁC NĂM TỚI 

Chủ đề	Nội dung
Cấu tạo chất	Số lượng vi hạt (proton, neutron, electron) của nguyên tử Vị trí của nguyên tố trong bảng tuần hoàn Dự đoán sự biến đổi tính chất vật lí – hóa học theo quy luật tuần hoàn
Hóa học vô cơ	Chuỗi chuyển hóa hợp chất vô cơ Dự đoán phương trình phản ứng Thí nghiệm hóa học: Sơ đồ và thiết bị thí nghiệm Giải thích hiện tượng thực tế theo quan điểm hóa học Tính toán liên quan đến sự chuyển hóa giữa các hợp chất vô cơ: khối lượng, thể tích (khí), nồng độ, số electron trao đổi
Hóa học phân tích	Cân bằng ion trong dung dịch Bài toán về độ tan Phân tích định tính: Nhận biết hợp chất vô cơ – Tách chất Phân tích định lượng: Bài tập liên quan đến chuẩn độ acid – base hoặc chuẩn độ oxide hóa – khử
Hóa Lí	Nhiệt phản ứng Phân tích nhiệt trọng Các bài toán liên quan đến cân bằng hóa học, động hóa học
Hóa học hữu cơ	Chuỗi chuyển hóa hợp chất hữu cơ – Chuyển hóa giữa các nhóm chức Phân tích định tính: Nhận biết hợp chất hữu cơ – Tách chất Các phản ứng đặc trưng của nhóm chức:  • Phản ứng cộng của liên kết đôi, ba • Phản ứng đặc trưng của alkyne đầu mạch (≡C–H) • Phản ứng thế và tách của dẫn xuất halide và alcohol • Phản ứng thể hiện tính acid của nhóm chức hydroxy và carboxyl • Phản ứng ester hóa • Các phản ứng sản xuất công nghiệp
Bài tập thực tiễn	Tập trung vào các hiện tượng hóa học gắn liền với sản xuất, môi trường, và cuộc sống:  • Ứng dụng hóa học trong ngành công nghiệp (như sản xuất acid sulfuric, xử lí nước thải). • Ứng dụng sinh thái (khí thải công nghiệp, ô nhiễm môi trường). • Ứng dụng trong đời sống (hóa học thực phẩm, chất phụ gia, mỹ phẩm).

Có nhiều phụ huynh (PH) KEM cũng là dân Hoá (cựu hs Chuyên, cử nhân-kĩ sư ngành Hoá hoặc ngành liên quan) nên thường lựa chọn đồng hành cùng con để ôn Chuyên. Tuy nhiên, nếu không phải giáo viên và đã có quãng khá lâu không tiếp xúc với chương trình Chuyên thì PH nên lưu tâm các vấn đề sau:

1/ Kì thi chuyên Hóa lớp 10 tập trung vào phân môn “Chất và sự biến đổi của chất” – tương ứng phần Hóa học trong chương trình môn Khoa học Tự nhiên cấp THCS. Dù một số địa phương sẽ có phần trắc nghiệm tích hợp liên môn nhưng nội dung chính vẫn là:

Một bài kiểm tra tự luận chuyên sâu, nhấn mạnh khả năng phân tích, áp dụng các nguyên lí cơ sở của hoá học và xử lí dữ liệu thực nghiệm.

PH học Hóa theo chương trình cũ có thể vô tình dạy lệch hướng chương trình mới nếu vẫn áp dụng phương pháp cũ – phổ biến nhất là việc quá nặng công thức Toán Hoá và giải bài tập tính toán thật nhiều, nhưng chương trình mới hướng đến hiểu bản chất và ứng dụng thực tiễn, giảm tải nội dung tính toán thiếu thực tiễn.

2/ Chương trình chuyên Hóa mới tích hợp thí nghiệm, dự án, board‑game, học bằng thực tế thông qua thí nghiệm hoặc mô phỏng. Nếu phụ huynh chỉ cho con đọc “chay” lí thuyết và làm bài tập giấy thì sẽ hạn chế khả năng vận dụng hóa học trong thực tế, dẫn đến mất điểm ở những câu hỏi sáng tạo – thực nghiệm.

KEM có lời khuyên là PH nên tìm một số kênh khoa học/ thí nghiệm (Anh/Việt) để thi thoảng con xem, vừa nuôi dưỡng niềm đam mê với khoa học cơ bản, vừa hiểu thêm về bản chất quá trình.

3/ Trong kí ức của nhiều PH thì những bài thi Hoá “khó” là sẽ đốt cháy các hỗn hợp chất hữu cơ phức tạp hoặc hoà tan một loạt chất vào acid, sinh ra các khí NO₂, SO₂, … rồi lập hệ phương trình đa ẩn và biện luận theo điều kiện giới hạn – những bài toán này đã bị loại bỏ gần hết vì chúng không có tính thực tiễn. Muốn biết thế nào là thực tiễn, thì buộc PH phải tìm hiểu lại và đọc kĩ SGK – chứ không thể chỉ xem qua qua cái đề là dạy được đâu.

Một điểm đổi mới cần lưu ý nữa là chương trình mới sử dụng danh pháp IUPAC bằng tiếng Anh, thay vì phiên âm – tuy nhiên việc làm quen lại cũng tương đối đơn giản thôi.

4/ Bài thi hiện nay có thể chia thành 2 nhóm chính:

• THUẦN TUÝ: Sử dụng các nguyên lí cơ sở để giải thích các hiện tượng hoá học, có thể kết hợp với dữ liệu thực nghiệm (số liệu, bảng biểu, sơ đồ, …) từ các quy trình phân tích định lượng để biện luận xác định chất.
• THỰC TIỄN: Không nặng về việc tính toán nhưng lại đòi hỏi kĩ năng đọc hiểu và tư duy logic tốt. Đặc điểm của những bài này là không giới hạn phạm vi kiến thức – bởi phần dẫn sẽ cung cấp đầy đủ để học sinh thể hiện năng lực tư duy. Khi làm các dạng bài này phải luôn “tỉnh táo”, bởi vấn đề càng lạ lẫm thì đáp án có khi lại rất cơ bản – chứ hiếm khi đề bài yêu cầu học sinh phải thuộc/học vẹt kiến thức vượt cấp.

5/ Học sinh có phải học vượt cấp lên chương trình THPT không?

Câu trả lời là: Có. Dù đề thi sẽ phải cung cấp đủ thông tin ở phần dẫn, nhưng thực tế thì việc nâng trình độ lên cao hơn sẽ giúp nâng tầm nhìn lên, khi đó việc giải quyết vấn đề sẽ hiệu quả hơn. Chỉ là chúng ta tránh việc học tủ – thay vì cố gắng thuộc hết mọi kiến thức, thì hãy cố gắng hiểu những nguyên lí cơ sở của Hoá học.

Nếu bạn cần tư vấn cụ thể cho từng trường Chuyên hoặc tài liệu phù hợp thì nhắn cho KEM nhé. Riêng trường hợp lớp 9 mới bắt đầu tìm hiểu về kì thi Chuyên hoặc Toán, Anh còn yếu nhưng muốn thi vào trường top đầu thì KEM khuyên nên tập trung vào mục tiêu khác khả dĩ hơn.